ΔΟΜΗΝΙΚΟΣ ΘΕΟΤΟΚΟΠΟΥΛΟΣ (ΕΛ ΓΚΡΕΚΟ)
αφιέρωμα στην έκθεση της Εθνικής Πινακοθήκης (χειμώνας 2000)
Τελευταία ανανέωση: 26-3-2009
- Βιογραφία
- Η αξία του έργου του
- Η Εκθεση
- Βυζαντινές επιδράσεις
- Ιταλία
- 1575-1587
- 1587-1596
- 1597-1614
- Επιστροφή στην προηγούμενη σελίδα
Βιογραφία
Γεννήθηκε το 1541 στον Χάνδακα (όπως ονομαζόταν, από τη βυζαντινή εποχή, το οχυρωμένο Ηράκλειο) της Κρήτης, την εποχή
δηλαδή της Βενετοκρατίας στο νησί. Ελάχιστα νεανικά του έργα, βυζαντινής τεχνοτροπίας, αποδίδονται στην εποχή που ήταν
στην Κρήτη. Ισως εκεί είχε ήδη έρθει σε επαφή με χαρακτικά αντίγραφα γνωστών ευρωπαϊκών πινάκων.
Το 1566 έφυγε για τη Βενετία όπου έγινε μαθητής του περίφημου Tiziano. Εκεί έμαθε
τις βασικές τεχνικές της σύγχρονης ζωγραφικής. Η ευγένεια και η εκλέπτυνση των μορφών, οι θερμοί πλάγιοι
φωτισμοί είναι χαρακτηριστικά που θα μείνουν και στο υπόλοιπο έργο του (ειδικά στα πρώτα χρόνια
στο Τολέδο) και οφείλονται στο δάσκαλό του.
Το 1570 πήγε στη Ρώμη και εκτέλεσε παραγγελίες.
Δημιούργησε κάποιο όνομα και σίγουρα εκεί θα ήρθε σε επαφή με τα έργα που κατείχαν στις
συλλογές τους οι ιταλοί φιλότεχνοι πλούσιοι της εποχής. Η ωοειδής σύνθεση και η συγκέντρωση σε
ένα καλά προσχεδιασμένο "σημείο φυγής" πέρα από το κεντρικό πρόσωπο του πίνακα είναι
πράγματα που πιστεύεται πως τα έμαθε εκεί.
Αγνωστο πότε, πήγε στην Ισπανία όπου πιθανόν τον τράβηξαν τα μεγάλα έργα για το ανάκτορο-μοναστήρι του Εσκοριάλ που έχτιζε ο Φίλιππος Β' έξω από τη Μαδρίτη. Το 1577 βρίσκεται στο Τολέδο όπου εργάζεται για τα εικονοστάσια του Santo Domingo El Antiguo. Σταδιακά κέρδισε κάποια αναγνώριση αλλά ο βασιλιάς δεν εκτίμησε το έργο του κι έτσι δεν πήρε ποτέ παραγγελίες για το Εσκοριάλ. Ισως αυτός να ήταν κι ο λόγος που έμεινε στο Τολέδο, αν και αυτό είχε πάψει να είναι το πολιτικό κέντρο της Ισπανίας. Δεν είναι γνωστά πολλά πράγματα για την ιδιωτική του ζωή. Τα στοιχεία δείχνουν ότι το 1585 είχε σταθεροποιήσει τα οικονομικά του. Ομως μόνο μια-δυο φορές στη ζωή του δέχτηκε σοβαρή παραγγελία από τη Μαδρίτη. Εμπλεξε σε δικαστικές διαμάχες για κάποια έργα του, κυρίως επειδή οι πελάτες του αρνούνταν να πληρώσουν την πραγματική αξία των πινάκων. Το φαινόμενο αυτό οφείλεται στη μάλλον μικρή εκτίμηση που έχαιραν τότε οι ζωγράφοι (κάποτε ένας πελάτης του, το νοσοκομείο Tavera, θέλησε να του παρακρατήσει τον φόρο των κατώτερων χειρωνακτικών επαγγελμάτων).
Χρησιμοποιούσε πήλινα μοντέλα των άκρων για τους πίνακές του. Είχε κι άλλα καλλιτεχνικά (αρχιτεκτονικά κλπ)
ενδιαφέροντα και φαίνεται να ήταν μορφωμένος άνθρωπος, όπως δείχνει η βιβλιοθήκη που άφησε με
το θάνατό του (Τολέδο 1614). Ζωγράφισε κάποια έργα μαζί με το γιό του Χόρχε (Γεώργιο) - Εμμανουήλ, τον
οποίο απόκτησε από την Jeronima de las Cuevas που ποτέ δεν παντρεύτηκε. Το γεγονός του θανάτου του
σημειώνεται στο κατάστιχο του ναού του Santo Tome, με συντομία που δείχνει τη μέτρια αναγνώρισή του
ακόμη και μέσα στο Τολέδο.
Στα έργα του υπέγραφε πάντα ελληνικά. Κάποιοι έλληνες μελετητές υποστηρίζουν πως έχουν ενδείξεις πως ποτέ δεν εγκατέλειψε την ορθόδοξη πίστη του αλλά δε νομίζω πως υπάρχει τρόπος να βεβαιωθούμε ποτέ γι αυτό.
Ας είναι, το έργο του Δ.Θ. είναι κληρονομιά όλης της ανθρωπότητας και δείχνει πόσο μπορεί να
απογειωθεί η τέχνη όταν συνδυάζει τα καλά στοιχεία διαφορετικών κοινωνιών, αφήνοντας στην
άκρη τα εθνικιστικά μίση και τις αναπόφευκτες φυλετικές - πολιτιστικές διαφοροποιήσεις. Ο El
Greco ("Ο Ελληνας"), δεν οφείλει τη μοναδική του τέχνη μόνο στο ταλέντο του. Την οφείλει επίσης
στο πέρασμα του από τρεις διαφορετικές κουλτούρες και την επιτυχημένη αφομοίωση των αισθητικών τους επιτευγμάτων.
Η αξία του έργου του
Ακούγεται πράγματι τετριμμένο το να πεις ότι ο Δ.Θ. είναι ένας από τους μεγαλύτερους ζωγράφους όλων των εποχών.
Στην εποχή μας το έργο του έχει την καθολική αναγνώριση κοινού και κριτικής και δεν αφήνει καμμιά αμφιβολία για την
πρωτοτυπία και τη διαχρονικότητά του. Κανείς πριν και μετά από αυτόν δεν πλησίασε ούτε τόλμησε να μιμηθεί αυτό το
υπερκόσμιο ύφος αλλά και την ιδιαίτερη πνευματικότητα και δύναμη των έργων του.
Λίγο μετά το θάνατό του, το έργο του είχε πέσει στην αφάνεια και την περιφρόνηση, εκτός ίσως από τις προσωπογραφίες. Αλλωστε ούτε στην εποχή του γνώρισε την επιτυχία π.χ. του Velasquez (που επηρεάστηκε από τον Θεοτοκόπουλο). Επιπλέον, στις αρχές του 19ου αιώνα, ακόμη, είχαν συγκεντρωθεί "ιατρικές αποδείξεις" της παράνοιας ή της κακής όρασής του (υποτιθέμενος αστιγματισμός) σύμφωνα με τις οποίες υποτίθεται δικαιολογούνταν το ακατανόητο για τους κλασσικιστές και νατουραλιστές ακαδημαϊκούς έργο του. Εν μέρει δικαιολογημένα: ήταν πολύ πρωτοποριακός για την εποχή του, έστω κι αν (κατά τη γνώμη μου) η πνευματική δύναμη της τέχνης του προέρχεται απευθείας από την κληρονομιά του Μεσαίωνα. Πρέπει πιστεύω να παραδεχτούμε πως το θρησκευτικό περιεχόμενο του έργου του είναι απόλυτα συμβατό με την εποχή του, ακόμη και με τις "ιδιαιτερότητες" του μισαλλόδοξου, βίαιου, κοσμικού και ταυτόχρονα μυστικιστικού ισπανικού καθολικισμού. Εκείνο που δυσκολευόντουσαν τότε να αποδεχτούν είναι αυτή η παράξενη οραματιστική τεχνική του, αυτά τα μακρόστενα πρόσωμα με τα μακριά αυτιά, τα λεπτά και παραμορφωμένα άκρα, αυτούς τους στρεβλούς κι απόκοσμους φωτισμούς, τις έτοιμες να εκραγούν συνθέσεις όπου από το κέντρο του πίνακα ξεπετάγονται με ορμή τα πρόσωπα.
Τώρα βέβαια τα πράγματα είναι πολύ πιο δύσκολα. Η εποχή μας, εποχή ορθολογισμού και αμφισβήτησης, δε χαρακτηρίζεται από πνευματικότητα. Είναι όμως πολύ πιο έτοιμη να δεχτεί την υφολογική πρωτοπορία, αυτόν τον ιδιαίτερο μανιερισμό του Δ.Θ. καθώς και τον πρωτοποριακό για την εποχή "ρομαντισμό" του (όταν ρομαντικό καταλήξαμε να εννοούμε καθετί μη ορθολογικό και χρησιμοθηρικό, οτιδήποτε προερχόμενο από τον κόσμο της ψυχής και των συναισθημάτων).
Με την εμφάνιση του εξπρεσιονισμού στις πρώτες δεκαετίες του 20ου αι., το έργο του El Greco θεωρήθηκε και θεωρείται προδρομικό αυτού του ρεύματος. Προσωπικά νομίζω πως, εξαιτίας της μεγάλης γενικότητας του όρου εξπρεσιονισμός, η αυτονομία του ως εικαστική τεχνοτροπία είναι αμφίβολη. Γι αυτό και δεν πιστεύω ότι αξίζει να μιλάμε για τη σχέση εξπρεσσιονισμού - Θεοτοκόπουλου. Η τέχνη του Θεοτοκόπουλου ήταν πιο προχωρημένη από αυτά τα κακότεχνα (γνώμη μου...) εγκεφαλικά κατασκευάσματα των "επιγόνων" του. Το θρησκευτικό αίσθημα και γενικότερα η πνευματικότητα μιας ολόκληρης εποχής δίνουν πολύ πιο ουσιαστικά ερεθίσματα για "έκφραση" (expression) απ ότι οποιαδήποτε συνειδητή εγκεφαλική επιλογή "πρωτοπορίας". Τέλος πάντων, όλα τα παραπάνω είναι η προσωπική μου άποψη στο θέμα.
Υφολογικά, ο Δ.Θ. κινήθηκε σε δύο βασικούς άξονες επιρροών, που αν τους κατανοήσουμε θα καταλάβουμε καλύτερα και τη δική
του τέχνη. Ο ένας είναι, φυσικά, η μεταβυζαντινή ζωγραφική (αγιογραφία) της πολύ σημαντικής
Κρητικής Σχολής του 15ου-16ου αι. που κι αυτή με τη σειρά της δέχτηκε πολύ ισχυρές τις επιδράσεις
της εκκοσμικευμένης ιταλικής αναγεννησιακής σχολής. Η ζωγραφική του ποτέ δε θα ήταν αυτό που
είναι χωρίς τη βυζαντινή παράδοση (αν και προσωπικά δεν μπορώ να εκτιμήσω την αξία της
ίδιας της βυζαντινής ζωγραφικής, όντας πολύ εξαϋλωμένη και θρησκευόμενη για να την καταλάβω,
αν εξαιρέσω μερικά έργα της Κρητικής Σχολής και του τέλους της μεταβυζαντινής αγιογραφίας).
Ο δεύτερος άξονας είναι η απευθείας επίδραση των Ιταλών αυθεντιών εποχής του, ειδικά των
Tiziano, Veroneze, Μιχαήλ-Αγγελου, και κυρίως του Tintoretto. Ομορφιά, προοπτική,
χαλάρωση του περιγράμματος, ελευθερία στη σύνθεση, ισχυροί φωτισμοί και φωτοσκιάσεις, όλα αυτά είναι οι -ομολογουμένως
τεράστιες- κατακτήσεις της Ιταλικής Σχολής που πρώτη ξέφυγε από τους περιορισμούς της μεσαιωνικής
θρησκευτικής ζωγραφικής.
Τέλος, να μη ξεχνάμε την επίδραση του περιβάλλοντος (δηλαδή του θρησκευτικού και πολιτιστικού κέντρου της Ισπανίας που ήταν τότε το Τολέδο) στην τέχνη του Δ.Θ. Δηλαδή στην καλύτερη περίοδο της παραγωγής του. Οι ίδιοι οι Ισπανοί δεν έχασαν την ευκαιρία να την υπερτονίσουν ενώ οι Ελληνες να τη μειώσουν υπέρ της βυζαντινής (άρα ελληνικής, για όσους έχουν κατανοήσει τη συνέχεια της βυζαντινής τέχνης με αυτή του ύστερου αρχαίου κόσμου) επίδρασης. Πολύ σημαντική επιρροή θα έλεγα: μια επίσκεψη στην Ισπανία και ειδικά στο Τολέδο θα σας πείσει. Οι Ισπανοί είναι λαός με θυελλώδη ιστορία, ακριβώς σαν την ιδιοσυγκρασία τους. Ικανοί για τα μεγαλύτερα και τα χειρότερα.
Επειδή η περαιτέρω "αξιολόγηση" της τέχνης του Ελ Γκρέκο και η ανάλυση των επιρροών του είναι πολύ πάνω από τις δυνατότητές μου, σταματάω εδώ. Δε θα 'θελα να αντιγράψω στα τυφλά ένα βιβλίο, προτιμότερο είναι π.χ. να ανοίξετε οποιαδήποτε σοβαρή εγκυκλοπαίδεια και να διαβάσετε μόνοι σας. Για όσους αρέσκονται στις περιηγήσεις στο Διαδίκτυο, το Web Museum είναι μια καλή επιλογή.
Η έκθεση στην Εθνική Πινακοθήκη
Η έκθεση αυτή ήταν μια διαχρονική παρουσίαση του έργου του, από την Ιταλία ως το θάνατό του στο Τολέδο. Οι πίνακες
προέρχονται από μουσεία και συλλογές από όλο τον κόσμο και περιλαμβάνουν μερικά από τα
αριστουργήματα του ζωγράφου. Οχι όλα όμως, όπως είναι φυσικό άλλωστε. Μερικές "ατραξιόν"
-και ανυπέρβλητα αριστουργήματα εδώ που τα λέμε- όπως "Ο ιππότης με το χέρι στο στήθος" (βλ.
παρακάτω) και "ο Αγιος Πέτρος με τον Αγιο Δομήνικο" δεν ήρθαν, ενώ το καλύτερο κατά τη
γνώμη μου έργο ("Η ταφή του κόμητος Οργκάθ") είναι, λόγω των τεράστιων διαστάσεών του, αδύνατο
να μεταφερθεί. Ας είναι, μη τα θέλουμε κι όλα δικά μας.
Οι προσωπογραφίες δεν είναι όλες ενδιαφέρουσες. Στο 1ο υπόγειο υπήρχε μια σειρά από αφίσες που έδειχναν τις επιδράσεις άλλων ζωγράφων σε πίνακες του Δ.Θ., καθώς και άλλο ιστορικό υλικό. Αυτό που έλειπε κάπως ήταν μια καλύτερη (οπτικο-ακουστική ίσως) παρουσίαση της εποχής και του περιβάλλοντος όπου έζησε και δημιούργησε ο ζωγράφος. Κρίμα...
Από τα βιβλία που πωλούνταν, πολύ καλό ήταν το "El Greco - Ταυτότητα και Μεταμόρφωση" όπου περιέχονταν όλα τα εκθέματα καθώς κι ένας κατάλογος στο τέλος με κριτική και το ιστορικό κάθε πίνακα.
Αν κρίνω από την κοσμοσυρροή και τις ουρές, η έκθεση είχε πολύ μεγάλη επιτυχία. Σίγουρα οφειλόταν και στην καταγωγή του ζωγράφου αλλά μη ξεχνάμε και την κόπωση (και αμηχανία...) που επέφερε στο κοινό η σύγχυση και τα αδιέξοδα της ζωγραφικής των τελευταίων 100 χρόνων..
Ακολουθεί η παρουσίαση μερικών εκθεμάτων, από αυτά που μου έκαναν τη μεγαλύτερη εντύπωση, χωρισμένων σε τρεις περιόδους: την ιταλική (Ρώμη και Βενετία), τη νεανική (ισπανική) και τις δυο τελευταίες. Οσες εικόνες δεν έχουν αριθμό καταλόγου, δεν εκτίθενται στην Αθήνα. Δίνεται διάστημα ετών και όχι συγκριμένη χρονολογία, όπου αυτή είναι προσεγγιστική.
Η επίδραση της βυζαντινής αγιογραφίας στον Θεοτοκόπουλο
1η περίοδος (Ιταλία). Εκθέματα αρ. 4 - αρ. 21
| Είναι ολοφάνερο για οποιοδήποτε θεατή ότι o Δ.Θ. ψάχνει ακόμη το ύφος του (πράγμα ολοφάνερο π.χ. στο "Τρίπτυχο της Μόδενας", αρ. κατ. 6) αλλά σιγά - σιγά διαφαίνονται κάποια εξωτερικά χαρακτηριστικά της τέχνης του. Η ιταλική επίδραση είναι πολύ έντονη. Για παράδειγμα, συγκρίνετε τον πίνακα δεξιά με αυτό τον πίνακα του Tintoretto. Από τον Tintoretto, ο Θεοτοκόπουλος πρέπει να πήρε και την έντονη κίνηση των σωμάτων, προάγγελο του μπαρόκ. |
|
1575-1587(Ισπανία)
|
Ηδη από τα πρώτα έργα όπως το "Η Αγία Βερονίκη με το Αγιο Μανδήλιο" (αρ. κατ. 23) και το γοητευτικού χρωματισμού "Οραμα του Αγίου Λαυρεντίου", οι πίνακες δείχνουν ήδη έναν El Greco με αποκρυσταλλωμένα τα βασικά εξωτερικά και εσωτερικά χαρακτηριστικά της τέχνης του. Εστω και με κάποιες ατέλειες (ειδικά στα άκρα). Σταδιακά όμως η τεχνική βελτιώνεται και εμφανίζονται σχεδόν όλες οι γνωστές "μανιέρες" του (φωτοστέφανο, δακρυσμένα μάτια που αποδίδονται με γυαλάδα, μακριά δάχτυλα κλπ.) |
| Το "Μαρτύριο του Αγ. Μαυρικίου" του ανατέθηκε από τον βασιλιά αλλά παρόλο που ο Δ.Θ. έβαλε όλη την τέχνη του δεν έγινε αρεστό. Ετσι ο ζωγράφος έχασε την ευκαιρία να δουλέψει για τον Ισπανό μονάρχη. Στον πίνακα απεικονίζονται γνωστά πρόσωπα της εποχής. Οπωσδήποτε αυτό το έργο παραήταν πρωτοποριακό για "ηρωικό" θέμα, οι συμβολισμοί του δεν έγιναν κατανοητοί και δεν εκτιμήθηκε τότε. |
|
Στη "Μετανοούσα Μαγδαληνή" η αισθησιακή ομορφιά του μοντέλου,
κατά τη γνώμη μου, δεν εξισορροπεί απόλυτα την κάπως εξεζητημένη, θεατρινίστικη
θρησκευτικότητα της έκφρασης (άλλη μια ιταλική επιρροή). Ομορφος πίνακας, παρ όλα αυτά. Το ίδιο
ίσως συμβαίνει και με τα "Δάκρυα του Αγ. Πέτρου" (1580-1586, αρ. κατ. 33). Τέτοια θέματα
ζητούνταν πολύ εκείνη την εποχή όπου η Αντι-Μεταρρύθμιση ήθελε να τονίζει την αξία του
μυστηρίου της μετάνοιας-εξομολόγησης που απέρριπταν οι
προτεστάντες. Πολύ πιο κοσμική, αλλά και έντονα ενδεικτική της επίδρασης που άσκησε ο Tiziano στον Θεοτοκόπουλο, είναι η ανάλογη παράσταση της Μαγδαληνής από τον μεγάλο Ιταλό ζωγράφο. Προσέξτε την ομοιότητα στη στροφή της κεφαλής, στο βλέμμα ψηλά και πλάγια, στη γυαλάδα των δακρυσμένων ματιών και στα ενωμένα μεσαία δάχτυλα. Από την άλλη πλευρά, το σκοτεινό φόντο που χρησιμοποίησε ο Δ. Θ. και μια ασυμμετρία μεταξύ κορμού και χεριού δείχνει τη διαφοροποίηση από το πρότυπό του. |
1587-1596 (Ισπανία, οι περισσότερες χρονολογίες είναι προσεγγιστικές)
|
Το τελευταίο ίσως έργο της περιόδου είναι το πέρα για πέρα αριστουργηματικό
και πασίγνωστο "Η ταφή του κόμητος Οργκάθ", του οποίου ένα μέτριο αποσπασματικό αντίγραφο θα
δείτε στην έκθεση. Εκτίθεται μόνο του σε ειδικό χώρο στο Τολέδο. Δε θα ήταν μεγάλη υπερβολή να πω
ότι αξίζει να πάει κανείς στο Τολέδο μόνο και μόνο γι αυτόν τον πίνακα (αν και το Τολέδο είναι η
ωραιότερη πόλη της Ισπανίας). Το έργο αυτό είναι τεραστίων διαστάσεων και κυριολεκτικά
συγκλονιστικό
σε όλους τους τομείς (σύνθεση, λεπτομέρειες, ατμόσφαιρα). Κάθε επιμέρους σκηνή είναι από μόνη
της ένας θαυμάσιος πίνακας και μια ανάλυση από ειδικό θα ήταν τουλάχιστον πολυσέλιδη. Περιέχει
αρκετές προσωπογραφίες σημαντικών ανθρώπων της εποχής (μερικοί θεωρούν ότι σ' αυτές
συμπεριλαμβάνεται ο ίδιος ο Δ.Θ.). Μακάρι να το έφερναν στην Αθήνα ! Ασχετα από την ποιότητα του έργου, ένα ολόκληρο παρασκήνιο παίχτηκε γύρω από την παραγγελία του καθώς ο εφημέριος του Orgaz μετά το θάνατο του - φιλεύσπλαχνου όπως λεγόταν - αφέντη του θέλησε να χτίσει ένα επιβλητικό παρεκκλήσι πάνω από τον τάφο του. Ηθελε να αποθανατίσει το θαύμα που συνέβη κατά την ταφή του κόμη (υποτίθεται πως οι άγιοι Στέφανος και Αυγουστίνος εναποθέτουν το νεκρό κόμη στο λάκκο) καθώς και τη δικαίωση του εφημέριου. Οι κάτοικοι της περιοχής που εξουσίαζε ο κόμης (δουλοπάροικοι προφανώς), όταν αυτός πέθανε αρνήθηκαν να πληρώσουν την ετήσια εισφορά για τη συντήρηση του μοναστηριού και του παρεκκλησίου. Τελικά ο αγαθός εφημέριος τους επέβαλε τη θέλησή του μέσα από τα δικαστήρια. Τέλος πάντων... |
|
Η "Αγία Οικογένεια με την Αγ. Αννα" είναι ένα θαυμάσιο έργο όπου νομίζω πως , παρά τον τολμηρό τρόπο που αποδίδεται το θέμα, η σκηνή δεν σκανδαλίζει διόλου τον θεατή. Σ' αυτό συμβάλλουν η ήρεμη, μελαγχολικά σοβαρή έκφραση της Παναγίας και η προσήλωση των άλλων δύο προσώπων σε ένα καθαρά ανθρώπινο θέμα. Πολύ διαφορετικά δοσμένο από τις αντίστοιχες "αυτοκρατορικές" αποδόσεις της Ιταλικής Σχολής. Ακόμη πιο έντονη είναι η σεμνότητα του προσώπου της Παναγίας στο "Η Αγία Οικογένεια με την Αγ. Αννα και τον Αγ. Ιωάννη" (1585, αρ. κατ. 38) με την υπέροχα δοσμένη αθωότητα της νεαρής μητέρας. Εκεί η χρήση του χρώματος είναι καλύτερη αλλά το σύνολο υστερεί ως προς τη σύνθεση. |
|
Σε ένα από τα λίγα θαυμάσια πορτρέτα της έκθεσης, η μελαγχολικά κουρασμένη
και ευγενική έκφραση ενός ηλικιωμένου προσώπου. Τα υπόλοιπα στοιχεία, ρούχα, φόντο, είναι
αποδοσμένα τελείως σχηματικά ώστε όλη η προσοχή του θεατή να στραφεί στον απεικονιζόμενο άντρα. Αναρωτιέμαι, πάντως, αν οι πελάτες του ήταν πράγματι ευχαριστημένοι με αυτή την αδρή απεικόνιση των ρούχων και την ανυπαρξία φόντου. Σήμερα, βέβαια, δεν έχουμε καμμιά αντίρρηση... |
|
Υπαρχουν πολλές παραλλαγές αυτού του πίνακα, που σημαίνει το θέμα του ήταν πολύ αγαπητό στον κόσμο. Αυτή η εκδοχή υστερεί ως προς το χρωματισμό (διαφορετική συντήρηση;) σε σύγκριση με την αντίστοιχη του Prado. Αυτά τα δάχτυλα ίσως είναι τα ωραιότερα στην ιστορία της ζωγραφικής. |
| Αυτό ίσως είναι μια μελέτη για ένα πίνακα που φιλοτέχνησε αργότερα (1600-1607,
αρ. κατ. 77) και ο οποίος είναι πιο ορμητικός εκφραστικά. Αντίθετα, εδώ υπάρχει ένας
αινιγματικός σκεπτικισμός που νομίζω πως τονίζεται ακόμη περισσότερο από την αντίθεση με
τα εκπληκτικά φωτεινά χρώματα. Ο πίνακας αποκαταστάθηκε στην αρχική του μορφή το 1990, όταν αφαιρέθηκαν ένα παχύ στρώμα βερνικιού και αρκετές επιζωγραφίσεις. Γενικά υποτίθεται πως είναι ημιτελής μελέτη αν και ένας ερευνητής θεωρεί πως είναι σπασμένο τμήμα άγνωστου έργου του. |
|
|
Χωρίς λόγια. Απολαύστε το (βρίσκεται στο μουσείο Prado). |
|
Η σκοτεινότερη περίοδος της τέχνης του Ελ Γκρέκο είναι η τελευταία του. Η
ζωγραφική του γίνεται οραματική: η φυσικότητα υποχωρεί ακόμη περισσότερο, οι φωτισμοί γίνονται
αλλοπρόσαλλοι, τα σώματα μακραίνουν ακόμη πιο πολύ, λεπταίνουν και οι κινήσεις γίνονται όλο και
πιο πλαστικές και έντονες. Μακριά από κάθε ακαδημαϊσμό ή γλυκερή αίσθηση του ωραίου, αυτή η
εξτρεμιστική φάση είναι η Θεοτοκοπουλική πλευρά που έχει επικρατήσει σήμερα. |
|
Ο Δ.Θ. ζωγράφισε πολλούς Αγ. Φραγκίσκους, προφανώς το θέμα ήταν δημοφιλές στην αντι-Μεταρρυθμιστική Ισπανία της εποχής. Τυχαίνει να μου αρέσουν όλοι και περισσότερο αυτός εδώ με την ανορθόδοξη λεπτεπίλεπτη και συνάμα ορμητική κλιση προς τα εμπρός. |
|
Αυτός ο πίνακας του Van Gaugh, εεε ...συγγνώμη, του
Θεοτοκόπουλου παρουσιάζει έναν μειλίχιο Ιάκωβο, πολύ λιγότερο νεανικό από αυτόν της μελέτης αρ. κατ. 55. Η αδρότητα της πινελιάς, που αφήνει περισσότερο χώρο στην έκφραση, κάνει το έργο πολύ πρωτοποριακό γιατην εποχή του. Θα τολμούσα να πω πως ο Δ.Θ. είναι ίσως ο πρώτος "ιμπρεσιονιστής" αν και εννοείται βέβαια πως ο πραγματικός ιμπρεσιονισμός (ως συνειδητό καλλιτεχνικό ρεύμα) έλαβε χώρα στο δεύτερο μισό του 19ου αι. |
|
Κατά τη γνώμη μου, ένα από τα πιο ενδιαφέροντα και ακραία οπτικά αποτελέσματα
του μανιερισμού του Θεοτοκόπουλου. Η κλασσικής αισθητικής αρχιτεκτονική στο βάθος και η Κιβωτός
της Διαθήκης δεν αντιφάσκουν με την αντιφυσιοκρατική απεικόνιση των σωμάτων στο
πρώτο πλάνο. Πάντως, ούτε το άγαλμα πίσω αριστερά δεν γλύτωσε την παραμόρφωση. Το θέμα αυτό είχε ήδη ζωγραφιστεί από τον Δ.Θ. στην Ιταλία αλλά με αρκετά διαφορετικό τρόπο. Η τάση για κίνηση (άμεση επιρροή από τον Tintoretto) είναι πολύ έντονη. |
Αλλοι ενδιαφέροντες πίνακες της έκθεσης ήταν η "Στέψη της Παναγίας" (αρ. κατ. 41), ο "Αγ. Φραγκίσκος διαλογιζόμενος γονατιστός σε σπηλιά" (αρ. κατ. 54), ο "Ευαγγελισμός" (αρ. κατ. 61), "Οι Αγιοι Ιωάννης ο Ευαγγελιστής και Ιωάννης ο Βαπτιστής" (αρ. κατ. 75), η προσωπογραφία του φοβερού ιεροεξεταστή καρδινάλιου Tavera (αρ. κατ. 83) που ζωγραφίστηκε όταν ο καρδινάλιος ήταν νεκρός κ.α.
